De steenhouwer

ccce9477cbf3d4f3088aefbb958c1acdAanvankelijk had ik dit verhaal ‘De Japanse steenhouwer’ genoemd, maar een betere titel is gewoon ‘De steenhouwer’, want het is immers niet exclusief Japans, maar het komt nu eenmaal zeker ook onder deze titel voor, en ik ben er dus een beetje ingetuind. Het narratief is zowel Japans als Chinees, maar evenzogoed zelfs Europees. De gebroeders Grimm tekenden het verhaal ‘Van de visser en zijn vrouw’ op, dat hetzelfde thema heeft: een smachtend verlangen naar meer, preciezer nog: naar meer macht.

03b18bb0-df34-012b-c7a5-0050569439b1

Decennia geleden werd het verhaal door het Nederlandse koffie- en theemerk Van Nelle uitgebracht in een reeks premiumboeken rond het kabouterfiguurtje Piggelmee, met als titel Piggelmee en het tovervisje. Dit terzijde, al geeft het er toch ook de bekendheid van aan.

Je mag het verhaal van de steenhouwer gerust een verhaal noemen met een universeel thema. In de index van sprookjes en volksverhalen van Aarne-Thompson valt het onder het type 555: ontevredenheid en hebzucht. Terecht kun je je afvragen in hoeverre dat een zinvolle beoordeling is. Vooral bij Grimm komt inderdaad heel sterk tot uitdrukking dat het verlangen naar meer, naar beter, naar “verheffing”, hebzuchtig is, en leidt tot de eigen ondergang. Dit is een materialistische visie.In die zin zijn de Grimms – niet verwonderlijk – onstuitbare moralisten, kinderen van hun tijd. In hun versie speelt bovendien een belangrijke rol, dat de visser wordt opgejaagd door zijn vrouw; er is dus sprake van een externe “opstoker”. Visser en vrouw worden voor hun hebzucht gestraft en eindigen uiteindelijk opnieuw in de armoede waaraan ze met de hulp van het tovervisje hadden willen ontsnappen – m.a.w.: zélf wilden ze er niets voor doen.

In ‘De steenhouwer’ kun je echter eerder een filosofische strekking ontwaren. Er is maar één personage, de steenhouwer zelf, die na vele jaren hard labeur ineens geconfronteerd wordt met de vaststelling: Is dit het nu?, zoals ons wellicht allemaal op zekere ouderdom, en na al een heel eind loopbaan achter de rug te hebben, overkomt. (Noem het met een eigentijds woord een burn-out, of met een wat ouder woord een midlife-crisis.) Uit het verhaal blijkt duidelijk dat de steenhouwer altijd hard en met plezier en met veel erkenning voor zijn vakmanschap heeft gewerkt, maar dat hij nu erg moe is. In die ‘zwakke’ conditie is er niet veel méér voor nodig dan een ontmoeting met een zeer rijke koopman om in een zekere wanhoop naar rijkdom te verlangen. Uiterlijke rijkdom. Vervolgens verlangt hij naar vrijheid, naar niet meer verplicht te zijn om te arbeiden (de prins) (pensioen), naar macht over de natuur (de zon en de wolk), naar de allerhoogste macht (de berg), naar onsterfelijkheid, tot hij tot de vaststelling komt dat hij op zijn gelukkigst, en eigenlijk op zijn machtigst was als steenhouwer, want hij immers kon simpelweg stukken weghakken uit de berg. Het is ontnuchtering, zoals vaststellen dat niet al het gras aan de overkant per se groener is. De steenhouwer wordt, in tegenstelling tot de visser en zijn vrouw, niet gestraft; het is eerder een loutering: je bent op je sterkst als je dicht bij jezelf blijft. Buitenkant vs. binnenkant. Hij beseft ten slotte ook maar al te goed, dat hij in feite altijd al de machtigste is geweest, waardoor zijn verlangen naar meer macht, of naar andere machten, als het ware overbodig was. Immers, macht is maar macht in relatie tot iets anders: de wolk heeft macht om de zon af te schermen, maar heeft geen macht om zich tegen de wind te verzetten, waardoor hij afdrijft. We zijn altijd machtig en onmachtig tegelijkertijd.

Al kun je je terecht de vraag stellen of het sowieso ‘verkeerd’ is om te verlangen naar een verbetering van je situatie, of je geen enkele ambitie mag hebben. Je kunt het verhaal immers ook in die zin interpreteren: neem maar genoegen met je lot… Een interpretatie die in de huidige neoliberale, materialistische maatschappij, waarin de individuele verantwoordelijkheid heilig is, niet bijzonder op prijs wordt gesteld.

Hoewel de berggeest degene is die de verlangens van de steenhouwer vervult, lijkt het mij eerder dat de berggeest in feite in de steenhouwer zelf huist, geïnternaliseerd is, en geen extern personage is zoals in ‘De visser en zijn vrouw’. De berggeest als metafoor voor het (smachtend) verlangen en evenzeer voor het inzicht de kracht te aanvaarden die we sowieso al van onszelf hebben.

Jordan Bates wijst op zijn blog Refine the Mind naar het boekje The Tao of Pooh van Benjamin Hoff, en citeert Lao Zi:

“Be content with what you have;
rejoice in the way things are.
When you realize there is nothing lacking,
the whole world belongs to you.”

Een taoïstische gedachtegang, waarbij ik de Westerse vraag heb of berusting altijd het meest zaligmakend is.

Hoe langer ik er nu over heb nagedacht, hoe meer ik vaststel hoe boeiend het narratief van ‘De steenhouwer’ is. In mijn belangstelling voor ouderdomssprookjes past het helaas net niet helemaal, maar wél in wat Alan B. Chinen noemt stories and mythic tales to illuminate the middle years…

  • Alternatief indien podcast niet gevonden wordt: hier.
  • Multatuli’s versie van ‘De Japanse steenhouwer’ staat in mijn Dropbox; je kunt het met deze link downloaden.

Bronnen:
Allan B. Chinen: Once Upon a Midlife. Classic Stories and Mythic Tales to Illuminate the Middle Years. 2003.
Andrew Lang, The Crimson Fairy Book. 1903: Longmans, Green, and Company, London.
David Brauns, ‘Der Steinhauer’ in Japanische Märchen. 1885: Verlag von Wilhelm Friedrich, Leipzig.
https://en.wikipedia.org/wiki/The_Stonecutter
http://www.refinethemind.com/the-stonecutter-a-chinese-folk-tale/
https://www.pitt.edu/~dash/japan.html#stonecutter
https://www.grimmstories.com/nl/grimm_sprookjes/van_de_visser_en_zijn_vrouw
http://www.etymologiebank.nl/trefwoord/piggelmeesyndroom

https://folkrealmstudies.weebly.com/japanese-folktales-the-stonecutter.html

Illustratie bovenaan: Henry Justice Ford, ‘The Stone-cutter Becomes Himself Again’, in: Andrew Lang, The Crimson Fairy Book, 1903.

Begintune: Stef Conner & The Lyre Ensemble, ‘Come Sit Closer’ (fragment), The Flood. With their kind courtesy.
Verhaaltune: Sergei Tsjeremisinov, ‘Don’t Lie to the Inner Child’ via Free Music Archive.